Razgovaramo s Nenadom Bogdanovićem, vizualnim umjetnikom, umjetnikom performansa, izdavačem i kustosom, a povodom ovogodišnjega IMAF-a, održanog u Novom Sadu i Odžacima.
Kada ste početkom osamdesetih ušli u međunarodnu mail art mrežu, što vas je u tom obliku umjetničke komunikacije najviše privuklo? S kojim ste umjetnicima/umjetnicama na taj način komunicirali i planirate li možda retrospektivnu izložbu na tu temu?
– Kada sam krajem 1979. i početkom 1980. godine zakoračio u svet mail arta, pre svega me je privukla apsolutna sloboda komunikacije koja je tada rušila sve fizičke, geografske i političke barijere. Živeći i stvarajući u to vreme u Odžacima, veoma maloj sredini, ja sam kroz poštanski sandučić komunicirao sa umetnicima na celoj planeti. Iako sam se do tada bavio klasičnom umetničkom formom crtežom, te bio učesnik više prestižnih izložbi na nivou Jugoslavije, mail art mi je ponudio potpuno demokratsku i antikomercijalnu alternativu. Radovi se nisu prodavali, nije bilo selekcije, a svaki učesnik sa svojom umetnošću je automatski postajao deo izložbe. Privukla me je ta ideja o umetnosti kao čistoj razmeni energije.
Mail art mreža je bila ogromna i povezivala je više stotina stvaralaca sa svih kontinenata. Izuzetno intenzivnu komunikaciju imao sam sa vodećim protagonistima svetske i regionalne scene. Od svetski poznatih umetnika mail art mreže kao što su bili: Ray Johnson – utemeljivač mail arta, John Held Jr., Clemente Padín, Michele Perfetti, Guillermo Deisler, Edgardo Antonio Vigo, Guglielmo Achille Cavellini, Anna Banana, E. F. Higgins i Mark Bloch, i mnogi drugi. Od jugoslovenskih mail artista sa sledećim umetnicima: Bogdanka Poznanović, Miroljub Todorović, Bálint Szombathy, Vlado Martek, Franci Zagoričnik, Ivo Antič, Marijan Čekolj, Katalin Ladik, Slavko Matković, Ranko Igrić, Jaroslav Supek, Andrej Tišma, Ivan Jelinčić Merlin i mnogi drugi.
E sad, činjenica je da se u mojoj arhivi u Odžacima, kroz sve ove godine mail art rada, skupila gomila neverovatnog istorijskog materijala. Planiram ja da to prikažem i u formi dokumentarnih postavki, ali nažalost do sada još nisam dobio neku takvu ponudu. Verujem da bi ljudi osetili tu energiju, da vide kako smo bez ijednog dinara honorara menjali svet umetnosti i kako se iz te pošte zapravo rodilo mnoštvo izuzetno vrednih umetničkih projekata.
Kako danas gledate na mail art – kao na umjetnički medij, oblik komunikacije ili prije svega kao alternativnu društvenu mrežu koja je postojala prije interneta?
– Za mene mail art nikada nije bio samo „umetnički medij“ u onom klasičnom smislu, gde ti sad sediš, nacrtaš nešto, staviš u kovertu i to je to. Ne, to je bio čist oblik življenja komunikacije. Mi smo kroz tu mrežu disali. Danas ljudi kliknu „add friend“ ili „follow“ na Instagramu ili nekoj drugoj društvenoj mreži i misle da su se povezali. Mi smo tih osamdesetih i devedesetih radili nešto mnogo moćnije i iskrenije. Čekaš pismo nedeljama, otvoriš kovertu, a unutra rukom pisan tekst, miris nekog drugog kontinenta, originalan rad koji je proputovao pola planete i prešao gomilu granica samo da bi stigao do tebe. To je bila mreža izgrađena na čistom poverenju, entuzijazmu i solidarnosti, bez ikakvog profita i algoritama koji ti govore šta da radiš.
Što je međunarodna mail art mreža značila umjetnicima u tadašnjoj Jugoslaviji? Je li ona omogućavala neku vrstu umjetničke slobode koja nije bila moguća unutar službenih institucija?
– Nije bilo isto biti umetnik u Njujorku, Parizu ili u tadašnjoj Jugoslaviji – a kamoli u malom mestu kao što su Odžaci, odakle sam ja kretao. Neki umetnici su imali iza sebe moćne institucije, tržište i razvijenu scenu, dok smo mi sa ovih prostora morali sami da krčimo put. Ali lepota i snaga mail arta je bila upravo u tome što je on bio globalno mesto susreta za sve nas, bez obzira na to odakle dolaziš i kojom se vrstom umetnosti baviš. Tu su sve naše polazne stanice prestajale da budu prepreka. Mail art nam je pružio prostor gde institucije nisu imale nikakvu moć. Nije bilo direktora, selektora ni cenzora koji bi ti rekli da tvoj rad nije dovoljno „dobar“ ili „ideološki podoban“ za galeriju. Institucije su nam nudile zidove i određena pravila, a mail art nam je dao slobodu i vetar u leđa da radimo šta god želimo.
Koliko je iskustvo mail arta utjecalo na vaš kasniji rad u performansu, izdavaštvu i organiziranju međunarodnih umjetničkih projekata?
– Moje bavljenje mail artom i iskustvo stečeno tokom rada u okviru te mreže nije bilo samo usputni uticaj, ono je bilo temelj moje celokupne umetničke aktivnosti. Iskustvo je veliko i moglo ga se doživeti samo u tom, da tako kažem, analognom vremenu. Sve što sam kasnije radio u performansu, izdavaštvu i organizaciji umetničkih projekata vuče direktne korene iz te nekadašnje poštanske mreže.
Alternativna umjetnička scena
Godine 1984.–1988. pokrenuli ste časopise Total i Second Manifesto. Što je tada za vas značilo biti „alternativan“ umjetnik? Koje ste teme sami kao autor u tim časopisima tematski preuzimali?
– Za mene, rad na osmišljavanju i izdavanju časopisa „Total“ i „Second Manifesto“ (koji je nedavno i digitalizovan od strane Instituta za književnost i umetnost, u okviru projekata koji se bave neoavangardom), alternativa nije bila estetska poza – to je bio gerilski način opstanka. Značilo je da sam bio i urednik, dizajner, štampar, finansijer i distributer. Radio sam u čistom „samizdat“ maniru, snalazio se za papir, kopirao stranice na starim mašinama i sklapao fanzine ručno, u sopstvenoj režiji.
Biti alternativan je značilo da te ne zanima da li će tvoj rad završiti u galeriji ili na izložbi nekog zvaničnog kritičara, već ti je jedino važno da tvoja poruka stigne direktno u ruke drugog umetnika na drugom kraju sveta, bez ikakvih posrednika. Bili smo slobodni jer nismo imali šta da izgubimo, a gradili smo paralelni svet umetnosti.
Jesu li ti časopisi bili svojevrsni produžetak mail art mreže – odnosno prostor u kojem se međunarodna umjetnička komunikacija mogla nastaviti?
– Ti moji časopisi su apsolutno bili to i nisu bili samo produžetak mail art mreže, oni su bili fizički prostor te mreže, ukoričen u određenom broju stranica papira. Moj posao kao urednika i izdavača je bio da pozivam umetnike širom sveta, da taj njihov umetnički materijal sakupljam, pronalazim načine za neophodno štampanje, preklapam ih i slažem u fanzinsku formu. Kada bih pripremio određeno izdanje časopisa, on bi ponovo išao u koverte i odlazio nazad svim tim umetnicima širom sveta, učesnicima i mnogim drugim umetnicima takođe. To je bio savršeni krug komunikacije putevima mail art mreže.
Kako se, po vašem mišljenju, umjetnička scena bivše Jugoslavije iz osamdesetih razlikovala od međunarodne scene, odnosno gdje su bili tragovi i razlike?
– Za razliku od umetnika iz istočnog bloka, koji su radili pod teškom cenzurom i u dubokoj ilegali gvozdene zavese, mi u Jugoslaviji smo imali pasoše i relativnu slobodu kretanja. Sa druge strane, nismo imali razvijeno i bogato umetničko tržište, galerijsku mašineriju i kapital kakav je postojao na Zapadu. Bili smo ni na nebu ni na zemlji. Ta pozicija nam je dala specifičnu vrstu žilavosti i slobode, snalazili smo se sami, ali smo imali otvoren prozor ka svetu.
Umjetnost performansa i sloboda
Performanse i akcije izvodili ste u vrlo različitim kulturnim sredinama. Koji je vaš prvi performans/akcija i što vas je potaklo kao umjetnika na izvedbu tijela?
– Prvi moji definisani i zabeleženi akcioni i performans radovi su nastali početkom osamdesetih godina, i to u kabini foto-automata na železničkoj stanici u Novom Sadu. Kasnije sam na ovaj način radio performanse u foto-automatima u mnogim drugim gradovima Jugoslavije i Evrope. To je vreme kada ispitujem mogućnosti rada sa telom i tražim zanimljiva rešenja i ideje u okviru onoga što mi je bilo dostupno. Foto-automat mi je pružao mogućnost procesualnosti u radu i automatskog beleženja svakog telesnog pokreta u toku izvođenja zamišljenog performansa.
Koji su danas ključni festivali umjetnosti performansa u Srbiji?
– Ako izuzmemo izložbe i mnoge umetničke projekte koji samo sporadično uključuju poneki performans u svoje programe, u Srbiji je priča spala, slikovito rečeno, na dva slova. Kada govorimo o manifestacijama koje su striktno i beskompromisno fokusirane na vizuelni performans, konceptualnu umetnost i rad sa telom, to se može reći samo za Međunarodni festival multimedijalne umetnosti – IMAF i Međunarodni performans art salon.
Kada ste posljednji put gostovali u Hrvatskoj i s kojim performansom? Vezano uz navedeno, smatrate li da postoji kvalitativna suradnja između Srbije i Hrvatske što se tiče umjetnosti performansa?
– Poslednji put sam gostovao u Hrvatskoj sa performansom „Duh menja prostor“. Ovaj performans sam izveo u Galeriji „Kazamat“ 2019. godine u Osijeku, u okviru projekta „Prostor u savremenoj umetnosti Vojvodine“ kuratorice Sonje Jankov. Prethodno, 2015. godine, na festivalu „14. Dani performansa“ izveo sam performans pod nazivom „Mostovi IV“ u Galerijskom centru Varaždina. Selektor festivala je bio likovni kritičar Branko Franceschi.
Kvalitativna saradnja između Srbije i Hrvatske u umetnosti performansa definitivno postoji i istorijski je duboko ukorenjena, ali se u potpunosti oslanja na nezavisnu scenu i lične inicijative umetnika.
IMAF i kustoski rad
IMAF je nastao iz dugog iskustva međunarodne umjetničke komunikacije. Je li IMAF – Međunarodni festival multimedijalne umjetnosti, koji osnivate 1998. godine, za vas svojevrsni nastavak mail art mreže drugim sredstvima?
– Pa, moglo bi se reći da je iskustvo međunarodne umetničke komunikacije imalo određenog uticaja na način organizovanja IMAF festivala. Uostalom, i u mail art mreži su organizovani česti susreti umetnika mreže. Godine 1992. organizovan je Svetski decentralizovani kongres umetnika mreže (Decentralized World Wide Networker Congress), gde je osnovno pravilo glasilo: gde god se sretnu dva ili više umetnika mreže (networkers), tu nastaje kongres. Te 1992. godine sam u svojoj kući dva puta organizovao Kongres umetnika mreže, na kojem su učestvovali domaći i strani umetnici, izvodeći umetničke akcije i performanse.
Što danas znači organizirati međunarodni festival eksperimentalne, multimedijalne i performativne umjetnosti iz dva centra – Odžaka i Novog Sada?
– Organizovati festival iz dva centra, Odžaka i Novog Sada, danas znači praktikovati decentralizaciju u njenom najčistijem obliku i dokazivati da relevantnost u savremenoj umetnosti ne zavisi od geografske ili institucionalne moći. Poslednjih godina IMAF festival se suočava sa ozbiljnim društveno-političkim i finansijskim krizama i čestim izostankom institucionalne podrške. U takvim okolnostima, bez bilo kakve podrške institucija kulture, bilo je neophodno aktivirati mrežu solidarnosti. Festival trenutno opstaje zahvaljujući entuzijazmu, uzajamnoj pomoći i donacijama samih umetnika.
Što danas tražite u radu umjetnika koje pozivate na IMAF? Je li važnija eksperimentalnost, političnost, osobni pristup ili nešto drugo?
– Na festival IMAF pozivam autore koji, pored eksperimentalnosti, poseduju i specifičan lični pristup u realizaciji umetničke akcije ili performansa. Pored nesumnjivih estetskih i kvalitativnih vrednosti samih radova, kod umetnika koje biramo izuzetno nam je važna njihova društvena i ljudska strana, kako u odnosu prema našem projektu, tako i prema ostalim učesnicima i publici.
Kada pogledate put od mail arta osamdesetih, preko alternativnog izdavaštva i performansa, do IMAF-a danas – vidite li taj put kao različite faze svog umjetničkog djelovanja ili kao jedan kontinuirani projekt međunarodnog povezivanja umjetnika izvan dominantnih institucija?
– Mislim da je to put koji se odvijao kroz različite faze, iako su uticaji mail arta iz osamdesetih uvek prisutni da usmere i pomognu u ostvarivanju veza sa umetnicima iz čitavog sveta. Ta slobodna svetska mreža iz ranog perioda mog stvaralaštva i danas živi u meni kao zvezda vodilja kroz sve periode mog rada.
U performansu s Wladyslawom Kazmierczakom iz 1999. pojavljuju se rat, Jugoslavija, nacionalni simboli, oružje, novac, popularna kultura i humor. Kako danas čitate taj performans, više od dvadeset godina nakon njegova nastanka?
– Performans „Polu-komunikacija“ je zajedničko delo sa Wladyslawom Kazmierczakom koje smo izveli na 7. festivalu „Zamak mašte“ (Castle of Imagination) u Bytowu u Poljskoj. Te 1999. godine NATO alijansa je bombardovala Srbiju, a baš te iste godine Poljska je postala članica NATO-a. Inspirisani tim dramatičnim događajima izveli smo ovaj performans. Gledajući ga sa distance od preko dvadeset godina, taj rad danas čitam kao svedočanstvo o tome kako umetnost može i mora da uspostavi prostor za komunikaciju čak i kada su zvanični politički kanali potpuno blokirani ili neprijateljski. Korišćenje humora, nacionalnih simbola i elemenata pop-kulture bio je naš način da kroz subverziju i ironiju dekonstruišemo ratno ludilo i pokažemo da ljudsko i umetničko zajedništvo nadilazi geopolitičke podele. U to vreme u mojim performans radovima bio je aktuelan dugogodišnji projekat pod nazivom „Čovek galerija“ (Man Gallery). Projekat sam započeo 1993. godine i trajao je 15 godina. Na festivalu „Zamak mašte“ izveo sam i samostalni performans pod nazivom „Čovek galerija – komunikacija bombom“, takođe povezan te godine sa nedavnim bombardovanjem Srbije.
Na otvorenju ovogodišnjeg IMAF-a naglasili ste da već drugu godinu zaredom od Ministarstva kulture niste dobili sredstva te da je ovogodišnji susret financirao Spike McLarrity. Kakva je situacija s drugim manifestacijama u Novom Sadu?
– Nezavisna kulturna scena u Novom Sadu, ali i širom Srbije, suočava se sa izuzetno teškom finansijskom situacijom, političkim pritiscima i selektivnim finansiranjem. Zbog toga su mnoge značajne umetničke manifestacije bile prinuđene da se ugase ili da radikalno smanje svoj obim. Uprkos potpunoj institucionalnoj blokadi i izostanku podrške na javnim konkursima, IMAF uspeva da opstane i održi kontinuitet isključivo zahvaljujući solidarnosti i donacijama samih umetnika.
Moje poznanstvo sa londonskim umetnikom Spajkom Meklaritijem (Spike McLarrity) datira još od februara 2020. godine, kada smo se upoznali na čuvenom NIPAF festivalu u Japanu. Bilo je to neposredno predpandemijsko vreme i Spajk je tada izrazio želju da učestvuje na IMAF-u u septembru te iste godine. Kada je pandemija buknula, svi inostrani učesnici su otkazali dolazak, jedino je Spajk odlučio da doputuje. Tada sam mu rekao da su mu vrata IMAF-a zauvek otvorena. Naša saradnja se produžila kroz naredne godine; na njegovu inicijativu smo u Odžacima pokrenuli manifestaciju „Dan zeca“ i prateće dečje radionice. Videvši u kakvoj se poziciji festival našao, Spajk je početkom ove godine samoinicijativno ponudio i finansijsku podršku kako bismo uopšte mogli da realizujemo ovogodišnji IMAF.
Kako promatrate videoperformans u odnosu na umjetnost performansa, s obzirom na to da dokumentacija IMAF-a sadrži i videoperformanse, ali jednako tako i videodokumentaciju performansa?
– Online program koji obuhvata i videoperformanse i videodokumentaciju pokrenuli smo na IMAF-u u vreme pandemije 2020. godine, želeći da nadomestimo nemogućnost izvođenja performansa uživo. Ta praksa se pokazala toliko uspešnom da smo je nastavili i godinama nakon pandemije, jer je festivalu donela novi kvalitet i kvantitet. Za mene, videoperformans i dokumentacija nisu isto: dok je dokumentacija trag jednog živog, neponovljivog trenutka u galeriji ili nekom drugom mestu, videoperformans je autonomno delo gde kamera postaje partner umetniku, a ekran novi izvedbeni prostor. Uvrštavanjem oba segmenta, IMAF je uspeo da premosti geografske udaljenosti i omogući umetnicima iz celog sveta da predstave svoje radove u formatu koji im najviše odgovara, čineći granice između digitalnog i fizičkog prostora izuzetno propusnim.
Dana 23. srpnja ove godine na svojoj Facebook stranici objavili ste prvu verziju ovogodišnjega IMAF-a; na koji se rad odnosi slika umjetnika kao slikarsko platno; o kojem je radu riječ…
– Reč je o prvoj verziji plakata za ovogodišnji IMAF festival. Na njemu se nalazi fotografija sa prošlogodišnjeg performansa Spajka Meklaritija (Spike McLarrity) pod nazivom „Praistorijsko Ja“. Tokom tog izvođenja, publika je bila raspoređena u dve naspramne kolone okrenute ka sredini prostora kojim se kretao autor. Spajk je bio maskiran, u kostimu živopisnog dizajna koji je funkcionisao kao svojevrsno slikarsko platno, a sve to odvijalo se uz gromoglasnu zvučnu podlogu poznatog svetskog hard rock benda.
I završno, treći dio ovogodišnjeg IMAF-a održan je u Odžacima. Recite nam nešto više o tom završnom programu i njegovu konceptu, jer ga, nažalost, nisam uspjela pratiti.
– Program trećeg dela ovogodišnjeg IMAF-a održan je u specifičnom ambijentu u dvorištu galerije MAS u Odžacima. Ideja za oživljavanje ovog prostora nastala je nakon mog performansa „Cveće sećanja“, koji sam u julu ove godine izveo upravo u tom dvorištu za online projekat „Festival prednjih dvorišta“ u Švajcarskoj. Ta akcija me je podstakla da nakon deset godina vratim IMAF u prostor galerije MAS, na mesto gde je festival i nastao 1998. godine.
Završni program, realizovan 3. septembra, bio je zamišljen kao intimno druženje i neposredna razmena među umetnicima, bez pritiska medija i uz minimalno prisustvo publike. Uživo su izvedena četiri rada. Program je otvoren mojim performansom pod nazivom „Monohrom“, nakon čega je Nada Milošević Ash izvela „Vetar osećaja“. Duo AnimaeNoctis (Silvia Marcantoni Taddei i Massimo Sannelli) predstavio se radom „Gospodari sveta su stari“, dok je festival zatvorio Spajk Meklariti (Spike McLarrity) svojim konceptualnim performansom „Oslobađanje imena izgubljenog u vremenu“.
Biografija
NENAD BOGDANOVIĆ (Odžaci, Srbija, 1955.), slobodni vizualni umjetnik, umjetnik performansa, izdavač i kustos. Njegovo pojavljivanje početkom osamdesetih godina u međunarodnoj umjetničkoj mreži mail arta obilježilo je postavangardno razdoblje jugoslavenske umjetnosti, a njegov je rad prepoznat i prihvaćen na međunarodnoj razini.
Član je Saveza udruženja likovnih umjetnika Vojvodine (SULUV) i Udruženja likovnih umjetnika Srbije (ULUS). Od 1984. do 1988. godine osnovao je i izdavao alternativne međunarodne umjetničke časopise Total i Second Manifesto.
Kustos je različitih međunarodnih umjetničkih projekata i izložbi od 1980. godine. Godine 1998. osnovao je Studio za multimedijalnu umjetnost i MAS galeriju u Odžacima. Organizator je i kustos Međunarodnog festivala multimedijalne umjetnosti (IMAF) od 1998. godine.
Od 1980. godine do danas Nenad Bogdanović realizirao je svoje umjetničke performanse i akcije u okviru brojnih međunarodnih umjetničkih projekata i festivala diljem svijeta: u Francuskoj 1994., 2011., 2012., 2013. i 2014.; Italiji 1995., 2003., 2004., 2011. i 2015.; Slovačkoj 1996.; Njemačkoj 1996. i 2017.; Japanu 1997., 2008. i 2020.; Rumunjskoj 1998.; Poljskoj 1999., 2007., 2010., 2012. i 2013.; Mađarskoj 2001. i 2011.; Bjelorusiji 2001.; Ujedinjenom Kraljevstvu 2004. i 2010.; Sjevernoj Irskoj 2004. i 2011.; Švicarskoj 2004.; SAD-u 2005.; Kanadi 2006. i 2008.; Hrvatskoj 2015. i 2019.; Turskoj 2007.; Izraelu 2007.; Kini 2015.; Austriji 2016.; Češkoj 2016. i 2017.; Hong Kongu 2016.; Španjolskoj 2016. i 2018.; Bugarskoj 2018.; Argentini 2019.; Urugvaju 2019., kao i mnogo puta od 1980. godine do danas u Srbiji.
Realizirao je umjetničke turneje u okviru projekta „Čovjek galerija“ u Francuskoj 1994., Italiji 1995., Njemačkoj 1996., Japanu 1997. i Švicarskoj 2004. godine.
Godine 2003. izveo je dva umjetnička performansa na 50. međunarodnom bijenalu u Veneciji, u Italiji, u okviru međunarodnog umjetničkog projekta Brain Academy Apartment.
Razgovor nastao u okviru projekta INFRA
#IMAF 2026 #Mail Art #Nenad Bogdanović #Novi Sad #Suzana Marjanić
